ÖLÜM VARKEN ÇELIŞKI OLMAZ...

 

İÇİNDEKİLER Giriş: Umrumda Değil 1. Öleceksin 2. Ciddiyet Hastalığı 3. Anlam Arama Tuzağı 4. İnsanların Dertleri 5. Maskeler, Onay ve Kalabalık Yalnızlığı 6. Sevmek 7. Aşk, Bağımlılık ve Bırakmak 8. Öfke: Yanlış Bağlanmış Kablolar 9. Mutluluk, Boşluk 10. Kıskançlık 11. Plan, Gelecek ve Kontrol İllüzyonu 12. Kaybetme Korkusu 13. Para, Başarı ve Kariyer 14. Rutinin Hapishanesi 15. Tanrı, Hiçlik ve Bilinç 16. Makine Düşünür, İnsan Ölür 17. Yaşamak İçin Biraz Saçmalamak 18. Pişmanlık ve Yaşanmamış Hayatlar 19. Son Gün 20. Rüzgâr İşini Biliyor: Ölüm Varken Çelişki Olmaz 21. Son Söz 22. Dipnotlar / Referanslar

RÜZGÂR İŞİNİ BİLİYOR

GİRİŞ:

Ölüm Varken Çelişki Olmaz

“Umrumda Değil”

O sabah yine işe gidiyordum. Şehir her zamanki gibi beton,

korna, egzoz ve aceleyle doluydu. Belediye otobüsünün

camına yaslanmış, dışarıdaki "radyasyonlu renkleri"

izliyordum. Şehir, sanki üzerine asit dökülmüş bir tablo

gibiydi; çiçeksiz bahçeler, betona teslim olmuş ormanlar ve

her köşe başında pusuya yatmış bir "rant kaygısı".

Uykusuzdum, mutsuzdum; otobüsün camından bakarken,

trafiğin yoğun olduğu yolda, park yeri kapmaya çalışan iki

lüks aracın kornalarından yükselen o "kuru gürültüyü"

duydum. İki bin yıl önce yaşamış olan Seneca’nın felsefesi, o

an egzoz dumanlarının arasından fısıldamış gibi zihnimde

şöyle yankılandı: Sanki sonsuza kadar yaşayacakmışız gibi

borçlanıyor, ama yarın ölecekmişiz gibi korkuyorduk.

Otobüste, yanında oturan adama baktım. Adam sürekli

ekranı yeniliyordu. Bir şey paylaşmış belli ki. Beğeni

bekliyor. Onay bekliyor. Küçük küçük dijital aferinler.

Birden yaşım aklıma geldi. Kırk Sekiz yaşındaydım. Kırk

sekiz yıl. Az değil. Neredeyse çeyrek asır. Sonra garip bir

hesap yaptım kafamdan. “Ben kırksekiz yıl yaşadım da

gerçekten ne kadarını yaşadım?” “Kaç günü kendim için

yaşadım? Kaç günü başkaları ne der diye harcadım?” O

sırada otobüs camında kendi yansımamı gördüm. Gri takım

elbise. Yorgun yüz. Uykusuz gözler. İlginçtir o yansımamın

arkasında başka biri vardı sanki. Kesinlikle vardı.

Çocukluğum.

Hani bir şeyleri paylaşmayı bilen, kazanmayı bu kadar ölüm

kalım meselesi yapmayan çocuk.

Ağlasa bile beş dakika sonra ufacık bir gülümsemeyle veya

oyunla neye ağladığını unutan çocuk. O çocuğa baktım.

İçimden şöyle dedim:

“Büyüme çocuk. Büyüyünce insan otopark kavgası yapan

adamlara dönüşüyor.” Bunu düşününce hafifçe

gülümsedim. Keşke sadece onlara dönüşsek. İneceğim

durağa gelmiştim. Otobüsten indim ve o beton, korna, egzoz

ve aceleyle dolu akışa bir damla olup rutinime doğru yol

aldım.

İşe doğru yürürken kaldırımda aceleyle yürüyen insanlara

baktım. Herkes bir yere yetişmeye çalışıyordu garip olan

kimse nereye yetiştiğini bilmiyor gibiydi. Sanki şehir koca

bir koşu bandıydı; herkes terliyordu sadece kimse

ilerlemiyordu. O an içimden şu cümle geçti: “Umrumda

değil.” Ancak bu cümlede öfke yoktu. Kimseyi

küçümsemiyordum, kimsenin hakkını yok saymıyordum,

hayattan kopmuyordum. Sadece seçiyordum. Neyi

taşıyacağımı, neye cevap vereceğimi, hangi sesi içime

alacağımı seçiyordum.

Bir korna çalıyor, biri yan bakıyor, bir mesaj geç geliyor, bir

plan bozuluyor, bir cümle canını sıkıyor. Bunların hepsini

içeri alırsan, günün sonunda kendine yer kalmıyor. Ben

artık buna izin vermek istemiyordum.

İş yerine vardığımda kapının önünde birkaç kişi sigara

içiyordu. Her zamanki konuşmalar başlamıştı: kim ne

demiş, kim kimin arkasından ne konuşmuş, hangi müdür kime ne ima etmiş... Eskiden bu konuşmaların içine hemen

çekilirdim. Ancak yol boyunca içimden geçen “umrumda

değil” söz beni durdurmuştu.

Selam verdim. Gülümsedim. Konuya girmedim. Bu küçük

bir şey gibi görünebilir biliyorum ancak insanın hayatı

bazen böyle küçük kapılardan değişiyor. Bir dedikoduya

girmemek. Bir tartışmayı büyütmemek. Bir bakışı kişisel

algılamamak. Bir cümleyi gece yatağa taşımamak. İşte

benim “umrumda değil” dediğim şey buydu: dünyaya sırtımı

dönmek değil, dünyanın her sesini ruhuma sokmamak.

Masama oturdum. Önümde yine dosyalar vardı. Yapılacak

işler vardı. Ertelenmiş cevaplar vardı. Birkaç can sıkıcı

mesele de vardı tabii. Hayat o kadar cömert davranmaz; sen

fark ettin diye sana çiçekli yol açmaz.

Bugün ben biraz değişmiştim. İlk dosyayı açtım, derin bir

nefes aldım ve kendime şunu söyledim: “Bunu yapacağım.

Yaparken bunun altında ezilmemeye dikkat edeceğim”

Belki hayatın sırrı buydu: kaçmak değil, ezilmeden yapmak.

Sevmek ama yapışmamak. Çalışmak ama kendini işe

gömmemek. Plan yapmak ama plan bozulunca dağılmamak.

İnsanları dinlemek ama her sözü kader sanmamak.

O gün hiçbir büyük devrim olmadı. İstifa etmedim. Dağa

çıkmadım. Telefonu denize atmadım. Kimseye uzun bir

manifesto okumadım. Sadece biraz daha hafif ve sakin

yürüdüm. Belki de asıl değişim böyle bir şeydi. Dışarıdan

bakınca kimse anlamaz. Aynı adam, aynı gömlek, aynı masa,

aynı şehir. Bir ufak fark var artık. İçeride bir yer değişmeye

başladı. 

Eskiden her şeyi sırtlanan ben, ilk kez yüklerin hepsinin

bana ait olmadığını anlamaya başladım. Ve işte o an biraz

özgürleştiğimi bile hissettim.

Bu arada, bu cümleyi doğru anlamak gerekir. Çünkü

“umrumda değil” dediğin anda insanlar hemen başka bir

yere götürüyor meseleyi. Sanki herkese sırtını dönmüşsün,

sorumluluklarını yakmışsın, insanları yok saymışsın gibi

davranıyorlar. Hayır. Benim kastettiğim bu değil.

Umursamazlık başka bir şeydir. Umursamazlık, başkasının

hakkına, duygusuna, varlığına karşı körleşmektir. İnsanı

soğutur, sertleştirir, hatta bazen kendinden bile uzaklaştırır.

Benim söylediğim şey o değil.

Benim “umrumda değil” dediğim şey, gereksiz olanı

ayıklamaktır. Her sesi içeri almamaktır. Her bakışı hüküm

sanmamaktır. Her korna sesini, her imayı, her geç kalmış

mesajı, her yüz ifadesini ruhunun ortasına oturtmamaktır.

Çünkü bunu yaparsan, hayat gerçekten kısa gelir. Kısa

olduğu için değil; sen onu başkalarının gürültüsüne

harcadığın için.

Seneca, yaklaşık iki bin yıl önce Yaşamın Kısalığı Üzerine

adlı eserinde tam da bu yere dokunur. Hayatın kısa

olmadığını, bizim onu boşa harcadığımızı söyler. İnsan

lükse, ilgisizliğe, başkalarının işlerine duyduğu uşakça

meraka kapılır; sonra ölüm kapıya dayandığında aslında hiç

yaşamamış olduğunu fark eder. Bu cümle bugün de aynı

yerden vuruyor. Çünkü hâlâ aynı şeyi yapıyoruz. Sanki

sonsuza kadar yaşayacakmışız gibi borçlanıyoruz, ama yarın

ölecekmişiz gibi korkuyoruz. İşte o çelişki, rüzgârın sesini

duymamıza engel olan asıl gürültü.

Zamanın genişliği biraz da buradadır. Simone Weil’in dikkat

üzerine düşünceleri bu yüzden önemlidir. Ona göre gerçek

dikkat, insanın bir şeye verebileceği en derin değer

biçimlerinden biridir. Hatta “saf dikkat, sevginin en yüksek

biçimidir” der. Şimdi düşün: Dikkatini neye veriyorsun?

Gerçekten yaşadığın ana mı, yoksa başkalarının senin

hakkında ne düşündüğüne mi? Eğer bütün dikkatin

dışarıdaysa, hayat daralır. Fakat dikkati geri çekip yaşadığın

ana verdiğinde zaman genişler. Aynı dakika daha derin olur.

Aynı sokak başka görünür. Aynı iş günü bile biraz daha az

ağır gelir.

Bu yüzden “hayat kısa” cümlesi bazen eksik kalır. Belki de

hayatı kısaltan, onun süresi değil; bizim onu bekleyerek,

erteleyerek ve başkalarının gözündeki halimizi onarmaya

çalışarak harcamamızdır. Daha mutlu görüneceğim, daha

başarılı olacağım, daha çok onay alacağım diye bugünü

yarının hizmetçisi yapıyoruz. Oysa elimizde olan tek şey

bugün. Dün geçti, yarın gelmedi; bizse bugünü bile çoğu

zaman başkalarının sesine kiraya veriyoruz.

İşte “umrumda değil” demek burada başlıyor. Sahip

olduğum tek gerçek sermaye olan zamanı, başkalarının dert

olmayan dertlerine sermaye etmeyeceğim demektir.

Herkesin duygusunu, beklentisini, yargısını, korkusunu

sırtımda taşımayacağım demektir. Bu kaba olmak değildir.

Bu seçici olmaktır.

Çünkü gerçekten yaşamakla sadece var olmak aynı şey değil.

Çoğu insan yaşıyor gibi görünüyor, aslında sadece günü

tamamlıyor. Sabah kalkıyor, işe gidiyor, dönüyor, yemek

yiyor, ekrana bakıyor, uyuyor.

Sonra yıllar geçiyor. “Ömür nasıl geçti anlamadım” diyor.

Anlamazsın tabii. Çünkü sen yaşamı değil, tekrarları

biriktirdin. Elli yıl yaşamış olabilirsin de bunun otuz yılı

başkalarının senden beklediği kişi olmaya çalışmakla

geçtiyse, orada hayat değil, uzun bir prova vardır.

Ben “umrumda değil” derken bunu kastediyorum.

İnsanların benim hakkımda ne düşündüğü umrumda değil.

Başarılı görünmeye çalışmak umrumda değil.

Herkesin beni doğru anlaması umrumda değil. Mutlu

görünme baskısı umrumda değil. Gelecek kaygısını kutsal

bir görev gibi taşımak umrumda değil. Çünkü bunların çoğu

geçici. Çoğu gürültü. Çoğu rüzgâr.

Bu arada: “İnsanların ne düşündüğü umrumda değil”

demek, dünyaya kulaklarını kapatmak değildir. Her sözü

çöpe atmak değildir. Kulağına gelen sesi süzgeçten

geçirmektir. Mevlânâ’ya atfedilen o yaklaşım burada işe

yarar: Söze bakacaksın, söyleyene bakacaksın. Sözün içinde

bir hakikat var mı? Söyleyen kişinin kendi hayatında bir

karşılığı var mı? Yoksa sadece kendi karmaşasını senin

üzerine mi boşaltıyor?

Bunu yapmadığında, trafikte sana korna çalan yabancının

öfkesini bile kendi ruhuna bulaştırırsın. Birinin kötü

gününü kendi değerin sanırsın. Birinin yargısını kader

yaparsın. Birinin eksikliğini kendi suçun gibi taşırsın. Sonra

yorulursun. Sonra da “hayat zor” dersin. Hayat bazen

gerçekten zordur, evet. İşin ilginç tarafı çoğu zaman biz zor

olmayanı da sırtımıza alıp zorlaştırıyoruz.

Epiktetos’un söylediği yer de burasıdır. İnsanları rahatsız

eden şey olayların kendisi değil, olaylar hakkındaki

yargılarıdır.

Başkalarının senin hakkındaki düşünceleri dışsal bir şeydir;

senin tam kontrolünde değildir. Mevlânâ’nın terazisiyle

Epiktetos’un filtresini birleştirdiğinde basit bir sonuç çıkar:

Eğer söyleyenin sende bir kredisi yoksa, sözünün de hükmü

olmamalı. Herkesin cümlesi sana girme ve seni germe

hakkına sahip değil.

İnsanların çoğu, senin nasıl yaşadığınla değil, senin

üzerinden kendi doğrularını nasıl ispatlayacaklarıyla

ilgilenir. Biri senin tercihini yargılar, çünkü kendi tercihini

temize çıkarmak ister. Biri senin rahatlığını küçümser,

çünkü kendi gerginliğini erdem sanmıştır. Biri senin yolunu

anlamsız bulur, çünkü kendi yolundan şüphe etmeye

cesareti yoktur. Sen onların bu sahnesinde figüran olmak

zorunda değilsin.

“Umrumda değil” derken kariyerini yak, başarıyı elinin

tersiyle it, bütün rollerinden vazgeç demiyorum. Başarı,

kariyer, unvan, sorumluluk; bunların hiçbiri düşman değil.

Sorun, bunları hayatın merkezine koyduğunda başlıyor. Bir

kıyafet gibi giyip çıkarabileceğin şeyi tenin sanarsan, işte o

zaman nefessiz kalırsın.

Kariyer bir yol olabilir ama varlığının ispatı değildir. Başarı

güzel olabilir ama değerinin ölçüsü değildir. Bir unvan işe

yarayabilir ama o unvan elinden gittiğinde geriye kalan kişi

çöplük gibi hissediyorsa, artık sen unvanı kullanmıyorsun;

unvan seni kullanıyordur.

Başarma arzusu seni canlı tutuyorsa devam et. Fakat o arzu,

seni kör ediyor, “başaramazsam ölürüm” noktasına

geliyorsa, orada durmak gerekir. Çünkü o noktada hayat

oyun olmaktan çıkar, karanlık bir şantiyeye döner. Benim

kabul etmediğim şey bu. Başarının, kariyerin, onayın, rolün

ölüm kalım meselesi haline getirilmesi. Çünkü ölüm zaten

sonunda gelecek.

Ve geldiğinde fark etmeyeceksin. O yüzden bunları

kullanabilirsin. Ama körleşmemeye çalışıp, yol olarak

görürsen. Mezar taşı yapmamış olursun.

Marcus Aurelius’un kendine sorduğu soru burada çok

çarpıcıdır: İnsan kendini herkesten çok sever ama nedense

başkalarının kendi hakkındaki fikirlerine, kendi fikrinden

daha çok değer verir. Bu büyük bir çelişkidir. Kendi hayatını

yaşıyorsun ama değerini başkasının bakışına emanet

ediyorsun. Başkasının onayı bir uyuşturucu gibidir; aldıkça

daha fazlasını istersin. Bir gün bakarsın ki hayatın,

tanımadığın insanların alkışına bağlı hale gelmiş.

“Umrumda değil” dediğinde o hapishanenin kapısını

içeriden açarsın. Dışarıdaki herkes susmaz. Dünya

değişmez. İnsanlar yine konuşur. Trafikte yine korna

çalarlar. İş yerinde yine ima ederler. Sosyal medyada yine

yargılarlar. Ama sen hepsini içeri almazsın. Fark budur.

Değişen dünya değil, dünyanın sende kapladığı yerdir.

Ben bu kitabı sana bir şey öğretmek için yazmıyorum. Zaten

kimsenin kimseye öğretecek çok büyük bir şeyi yok. Ben

sadece bir pencere açıyorum. Oradan bakınca görünen şey

şu: Aslında o kadar da önemli değil. Ama bu, hiçbir şeyin

değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, her şey geçici olduğu için değerli. Her şey bir gün rüzgâra karışacağı

için bugün daha gerçek yaşanmalı.

Bu sayfalarda ölümden kaçmayacağız. Ciddiyetin

sırtımızdaki boş bir yük olduğunu göreceğiz. Anlam

arayışının bazen nasıl bir tuzağa dönüştüğünü konuşacağız.

Gelecek diye kutsadığımız şeyin çoğu zaman bir illüzyon

olduğunu fark edeceğiz. Ve en önemlisi, “umrumda değil”

demenin bir vazgeçiş değil, özgürlük olduğunu anlamaya

çalışacağız.

Ve işte o an biraz özgürleştiğimizi bile hissedeceğiz. Çünkü

bana göre özgürlük bazen büyük kapıları kırmak

olmamalıdır. Bazen sadece şunu diyebilmektir: “Umrumda

değil.”

Bu denge önemli. Sadece unutursan kör olursun. Sadece

hatırlarsan felç olursun. İkisini birlikte tutarsan rahatlarsın.

Öleceksin. O zaten ölümün sorunu. Sen bugün biraz daha az

kasabilir, biraz daha gerçek yaşayabilirsin.

Çünkü ölümün olduğu yerde çelişki uzun süre barınamaz.

Ve biz o son an geldiğinde fark etmeyeceğiz. Elimizde kalan

tek dürüst imkân, aldığın her nefesi kendine hediye

etmektir.

Hadi, derin bir nefes al.

Başlayalım.